Göz sağlığı çoğu zaman ancak görme bulanıklığı, ağrı, kızarıklık, batma ya da ışığa hassasiyet gibi şikâyetler ortaya çıktığında akla gelir. Oysa gözlerimiz, yalnızca hastalıklar nedeniyle değil, günlük yaşamda fark etmeden tekrarladığımız bazı alışkanlıklar nedeniyle de zarar görebilir. Gözleri sık ovuşturmak, kontakt lensle uyumak, güneş gözlüğü kullanmamak, ekrana uzun süre ara vermeden bakmak, göz makyajını temizlemeden uyumak veya diyabet gibi sistemik hastalıklarda göz kontrollerini ertelemek zaman içinde gözlerimizi ve görme kalitesini olumsuz etkileyebilir.
Göz hastalıklarının önemli bir kısmı erken dönemde belirti vermeyebilir. Bu nedenle “gözüm ağrımıyor”, “görmem şimdilik iyi” ya da “sadece yorgunluk var” düşüncesi her zaman güvenli değildir. Özellikle glokom, diyabetik retinopati, keratokonus, kuru göz hastalığı, makula hastalıkları ve kontakt lense bağlı kornea enfeksiyonları erken dönemde tanındığında çok daha etkili şekilde tedavi edilebilir veya kontrol altına alınabilir.
Bu yazıda, göz sağlığına zarar verebilecek 9 önemli günlük alışkanlığı ele alıyoruz.
Göz kaşındığında, yorulduğunda ya da gözde alerji olduğunda birçok kişi refleks olarak gözlerini ovuşturur. Kısa süreli bir rahatlama hissi verse de sık ve kuvvetli göz ovuşturma özellikle kornea sağlığı açısından zararlı olabilir.
Kornea, gözün en ön kısmında yer alan saydam tabakadır ve net görmede çok önemli bir optik rol üstlenir. Gözleri sürekli ovuşturmak korneaya mekanik baskı uygular. Bu durum özellikle alerjik göz hastalığı olanlarda, çocuklarda, gençlerde ve keratokonusa yatkın kişilerde daha önemlidir.
Keratokonus, korneanın zamanla incelmesi ve öne doğru sivrileşmesiyle ortaya çıkan, düzensiz astigmatizma ve görme kalitesinde azalmaya neden olabilen ilerleyici bir hastalıktır. Keratokonus gelişiminde genetik yatkınlık, alerjik yapı ve çevresel faktörler birlikte rol oynayabilir. Ancak göz ovuşturma, hastalığın ortaya çıkması veya ilerlemesi açısından üzerinde özellikle durulan önemli bir risk faktörüdür.
Bu nedenle sık göz kaşıntısı olan hastalarda yalnızca “gözlerinizi ovuşturmayın” demek yeterli değildir. Kaşıntının nedeni araştırılmalı; alerji, kuru göz, blefarit, meibomian bez disfonksiyonu veya kontakt lens irritasyonu gibi durumlar uygun şekilde tedavi edilmelidir. Gözlerde kaşıntı olduğunda gözleri bastırarak ovuşturmak yerine, göz hekimi önerisiyle koruyucusuz suni gözyaşı damlaları, soğuk kompres, alerji damlaları veya kapak hijyeni gibi daha güvenli yöntemler tercih edilmelidir.
Kontakt lensler doğru kullanıldığında güvenli, etkili ve konforlu görme düzeltme araçlarıdır. Ancak yanlış kullanım, özellikle de kontakt lensle uyumak, kornea sağlığı açısından ciddi risk oluşturabilir.
Kornea oksijeni büyük ölçüde havadan alır. Kontakt lensle uyunduğunda korneanın oksijenlenmesi azalabilir ve lens yüzeyi ile kornea arasında mikroorganizmaların çoğalması için uygun bir ortam oluşabilir. Bu durum, mikrobiyal keratit adı verilen ciddi kornea enfeksiyonlarına zemin hazırlayabilir. Yapılan çalışmalar, kontakt lensle uyumanın kontakt lense bağlı kornea enfeksiyonu riskini belirgin şekilde artırdığını göstermektedir.
Mikrobiyal keratit erken tanınıp tedavi edilmezse korneada ülser, skar ve kalıcı görme kaybına neden olabilir. Bu nedenle “bir gece lensle uyumaktan bir şey olmaz” düşüncesi doğru değildir. Özellikle uzun süreli lens kullanımı, hijyen kurallarına uyulmaması, lenslerin musluk suyu ile temas etmesi, lens solüsyonunun tekrar tekrar kullanılması veya lens kabının düzenli değiştirilmemesi enfeksiyon riskini artırır.
Kontakt lens kullanırken lensler musluk suyu ile temas ettirilmemeli, tükürükle ıslatılmamalı, önerilen kullanım süresinden uzun kullanılmamalı ve lens kabı düzenli olarak yenilenmelidir. Lens kabında kalan eski solüsyon dökülmeli, her kullanımda taze solüsyon kullanılmalıdır.
Kontakt lens kullanan bir kişide gözde ağrı, kızarıklık, ışığa hassasiyet, bulanık görme veya akıntı gelişirse lens hemen çıkarılmalı ve vakit kaybetmeden göz hekimine başvurulmalıdır. Bu belirtiler basit bir tahriş gibi görünse de kornea enfeksiyonunun erken bulguları olabilir.
Evet. Güneş ışığındaki ultraviyole ışınları yalnızca cilt için değil, gözler için de zararlıdır. Uzun süreli UV maruziyeti katarakt, pterjium, pinguekula, göz kapağı cilt kanserleri ve bazı retina problemleri açısından risk oluşturabilir. Yoğun UV maruziyeti kısa vadede ise fotokeratit adı verilen, korneanın güneş yanığına benzer ağrılı bir tabloya yol açabilir.
UV filtresi olmayan koyu renkli camlar yanıltıcı olabilir. Koyu cam göz bebeğinin büyümesine neden olabilir; eğer cam UV filtrelemiyorsa göze daha fazla zararlı ışın girebilir. Bu nedenle güneş gözlüğü seçerken marka, model veya cam rengi kadar UV koruma bilgisi de dikkate alınmalıdır. Güneş gözlüğü seçerken UV400, %100 UV koruma veya UVA/UVB koruması ibaresinin bulunmasına dikkat edilmelidir.
Güneş gözlüğü yalnızca yaz aylarında değil, karlı havalarda, deniz kenarında, yüksek rakımda ve açık havada uzun süre kalınan her durumda önemlidir. Çocuklarda da UV koruması ihmal edilmemelidir; çünkü çocukların göz mercekleri ultraviyole ışınlarına erişkinlere göre daha geçirgen olabilir.
Ekran kullanımı genellikle kalıcı görme kaybına neden olmaz; ancak göz yorgunluğu, batma, yanma, kuruluk, baş ağrısı, bulanık görme ve odaklanma güçlüğü gibi yakınmalara yol açabilir. Bu durum dijital göz yorgunluğu olarak bilinir. Bu yakınmalar çoğu zaman uzun süre yakına odaklanma, göz kırpma sayısının azalması ve göz yüzeyinin kuruması ile ilişkilidir.
Ekrana bakarken göz kırpma sayısı azalır. Göz daha az kırpıldığında gözyaşı filmi daha hızlı buharlaşır ve göz yüzeyi kurur. Bu nedenle uzun süre bilgisayar, tablet veya telefon kullanan kişilerde kuru göz belirtileri artabilir. Özellikle klimalı ortamlarda çalışanlarda, kontakt lens kullananlarda, menopoz sonrası dönemdeki kadınlarda ve kuru göz yatkınlığı olan kişilerde bu şikâyetler daha belirgin hale gelebilir.
Ekran kullanırken alınabilecek en basit önlemlerden biri 20-20-20 kuralıdır. Yaklaşık her 20 dakikada bir, 20 saniye süreyle uzağa bakmak göz kaslarının gevşemesine ve göz kırpma refleksinin yeniden artmasına yardımcı olabilir. Ekranın göz seviyesinden hafif aşağıda konumlandırılması, ortam ışığının iyi ayarlanması, ekran parlaklığının azaltılması ve gerekirse koruyucusuz suni gözyaşı damlası kullanılması da faydalı olabilir.
Mavi ışık filtreli gözlükler son yıllarda sık gündeme gelse de ekran yorgunluğunun temel nedeni çoğu kişide mavi ışık değildir. Bilimsel çalışmalar, dijital cihazlardan gelen mavi ışığın gözde kalıcı hasar oluşturduğunu göstermemektedir. Mavi ışık filtreli gözlüklerin göz yorgunluğunu belirgin şekilde azalttığına dair kanıtlar da sınırlıdır. Bu nedenle ekran kullanımına bağlı şikâyetlerde en önemli önlemler; düzenli ara vermek, göz kırpmayı artırmak, ekran parlaklığını ve çalışma mesafesini düzenlemek, gerekirse koruyucusuz suni gözyaşı damlası kullanmak ve mevcut gözlük numarasının doğru olduğundan emin olmaktır.
Göz çevresi makyajı, özellikle rimel, eyeliner, far ve simli ürünler kirpik diplerinde birikebilir. Bu birikim kapak kenarında irritasyona, blefarite, meibomian bezlerinin tıkanmasına, arpacık oluşumuna ve göz kuruluğu şikâyetlerinde artışa neden olabilir.
Kirpik diplerindeki meibomian bezleri, gözyaşının yağ tabakasını üretir. Bu yağ tabakası gözyaşının hızlı buharlaşmasını engeller. Bez ağızları makyaj kalıntıları veya kapak iltihabı nedeniyle tıkandığında gözyaşı kalitesi bozulabilir. Bu durum yanma, batma, sulanma, değişken bulanık görme ve kontakt lens intoleransı gibi belirtilerle kendini gösterebilir.
Makyaj ürünlerinin başkalarıyla paylaşılmaması, enfeksiyon sırasında kullanılan ürünlerin yenilenmesi, son kullanma tarihi geçmiş ürünlerin kullanılmaması ve göz içine kaçabilecek simli ya da parçacıklı ürünlerden kaçınılması önemlidir. Göz makyajı temizlenirken de kuvvetli ovalama yapılmamalı, kapak kenarı nazikçe temizlenmelidir.
Tekrarlayan arpacık, kapak kenarı iltihabı, kuru göz veya kontakt lens rahatsızlığı olan kişilerde göz makyajı alışkanlıklarının göz hekimi tarafından değerlendirilmesi faydalıdır.
Sigara, göz sağlığı açısından en önemli ve önlenebilir risk faktörlerinden biridir. Sigara kullanımı oksidatif stresi artırır, damar sağlığını olumsuz etkiler ve göz dokularının oksijenlenmesini bozabilir. Bu nedenle sigara; katarakt, yaşa bağlı makula dejenerasyonu, kuru göz hastalığı ve retina damar hastalıkları açısından artmış riskle ilişkilidir.
Sigara dumanı göz yüzeyini doğrudan tahriş eder. Bu durum gözlerde yanma, batma, kızarıklık, sulanma ve yabancı cisim hissi gibi şikâyetleri artırabilir. Kuru göz hastalığı olan kişilerde sigara dumanına maruz kalmak, mevcut yakınmaların daha belirgin hale gelmesine neden olabilir.
Sigara ayrıca retina ve optik sinir gibi yüksek oksijen ihtiyacı olan dokular üzerinde de olumsuz etki gösterebilir. Damar yapısının bozulması, oksidatif stresin artması ve inflamatuar süreçlerin tetiklenmesi, uzun dönemde görme sağlığını etkileyebilecek mekanizmalar arasında yer alır.
Elektronik sigara ve benzeri nikotin ürünlerinin göz sağlığı üzerindeki uzun dönem etkileri klasik sigara kadar kapsamlı araştırılmamıştır. Ancak nikotin, damar sistemi ve inflamasyon üzerindeki potansiyel etkileri nedeniyle bu ürünlerin de risksiz olduğu düşünülmemelidir. Görmeyi korumak için en güçlü adımlardan biri sigara ve nikotin ürünlerinden uzak durmaktır.
Diyabet ve hipertansiyon, gözün özellikle retina tabakasını etkileyebilir. Retina, görme sinirine görüntü bilgisini ileten ve çok zengin damar yapısına sahip olan hassas bir dokudur. Kan şekeri ve kan basıncı kontrolsüz olduğunda retina damarlarında sızıntı, kanama, ödem veya damar tıkanıklıkları gelişebilir.
Diyabetik retinopati erken dönemde belirti vermeyebilir. Hasta görmesinin iyi olduğunu düşünürken retina damarlarında hasar başlamış olabilir. Bu nedenle diyabeti olan kişilerde göz muayenesi yalnızca görme azalınca yapılmamalıdır. Düzenli dilate fundus muayenesi, yani göz bebeği büyütülerek retina değerlendirmesi, diyabetik göz hastalığının erken tanısında çok önemlidir.
Diyabetik retinopati, diyabetik makula ödemi, hipertansif retinopati ve retina damar tıkanıklıkları erken fark edildiğinde tedavi seçenekleri daha etkilidir. Kan şekeri, tansiyon, kolesterol ve böbrek fonksiyonlarının kontrolü göz sağlığını doğrudan etkiler. Bu nedenle göz hekimi takibi, endokrinoloji, iç hastalıkları ve kardiyoloji takibinin tamamlayıcı bir parçası olarak düşünülmelidir.
Kuru göz hastalığı yalnızca “gözde batma” sorunu değildir. Gözyaşı filmi, gözün en ön optik yüzeyini oluşturur ve net görme kalitesi üzerinde doğrudan etkilidir. Gözyaşı kalitesi bozulduğunda görme netliği de dalgalanabilir. Hastalar bu durumu bazen “görmem bulanıyor ama göz kırpınca netleşiyor” ya da “akşama doğru daha kötü görüyorum” şeklinde tarif eder. Bu yakınmalar, gözyaşı filmi dengesizliğinin tipik sonuçları arasında yer alır.
Kuru göz; ekran kullanımı, yaş, hormonal değişiklikler, kapak hastalıkları, romatolojik hastalıklar, bazı ilaçlar, kontakt lens kullanımı, çevresel faktörler ve meibomian bez disfonksiyonu ile ilişkili olabilir. Bu nedenle kuru göz tedavisi tek tip değildir. Bazı hastalarda koruyucusuz suni gözyaşı damlaları yeterli olurken, bazı hastalarda kapak hijyeni, sıcak kompres, antiinflamatuvar damlalar, meibomian bezlerine yönelik tedaviler, punktum tıkaçları veya cihaz destekli teknolojik tedaviler gerekebilir.
Kuru göz hastalığı özellikle katarakt ve refraktif cerrahi öncesinde büyük önem taşır. Çünkü gözyaşı filmi bozuk olduğunda kornea ölçümleri, biyometri sonuçları ve astigmatizma değerlendirmeleri etkilenebilir. Bu durum, ameliyat sonrası görme kalitesi, hedeflenen gözlük numarası ve hasta memnuniyeti üzerinde doğrudan rol oynayabilir. Bu nedenle refraktif cerrahi ve katarakt cerrahisi öncesinde oküler yüzey hastalıklarının tanınması ve tedavi edilmesi, cerrahi sonuçların iyileştirilmesi açısından kritik önemdedir.
Modern katarakt cerrahisi artık yalnızca bulanıklaşmış merceğin alınması değil, aynı zamanda mümkün olan en iyi refraktif sonucun hedeflendiği hassas bir cerrahidir. Bu nedenle ameliyat öncesinde oküler yüzeyin dikkatle değerlendirilmesi ve gerekiyorsa tedavi edilmesi, başarılı cerrahi planlamanın ayrılmaz bir parçasıdır.
Göz için kullanılan her ürün steril, güvenilir ve tıbbi olarak uygun olmalıdır. İnternette önerilen bitkisel karışımlar, steril olmayan sıvılar, ev yapımı damlalar veya “görmeyi artırdığı” iddia edilen ürünler göz sağlığı açısından ciddi risk taşıyabilir. Göz yüzeyine steril olmayan bir maddenin temas etmesi enfeksiyon, alerji, kimyasal irritasyon veya kornea hasarına yol açabilir.
Reçetesiz veya hekime danışmadan kullanılan kortizonlu damlalar da tehlikeli olabilir. Kortizonlu göz damlaları bazı durumlarda çok yararlı ilaçlardır; ancak yanlış kullanıldığında göz tansiyonunu yükseltebilir, katarakt gelişimini hızlandırabilir veya enfeksiyonları maskeleyerek ağırlaştırabilir. Antibiyotikli damlaların gereksiz kullanımı da doğru değildir.
Gözde ağrı, kızarıklık, görme azalması, ışığa hassasiyet, uçuşmalar, ışık çakmaları, travma veya kimyasal temas varsa internetten çözüm aramak yerine göz hekimine başvurmak gerekir. Gecikme bazen kalıcı görme kaybı ile sonuçlanabilir.
Göz travmalarının önemli bir bölümü önlenebilir. Evde temizlik yaparken, bahçeyle uğraşırken, matkap, çekiç veya kesici-delici alet kullanırken, kimyasal maddelerle çalışırken ya da spor sırasında uygun koruyucu gözlük kullanmak ciddi yaralanmaları önleyebilir.
Kimyasal maddeler özellikle tehlikelidir. Çamaşır suyu, lavabo açıcı, kireç çözücü, temizlik kimyasalları ve endüstriyel maddeler göze temas ettiğinde korneada ve göz yüzeyinde ciddi hasar oluşturabilir. Böyle bir durumda ilk yapılması gereken, gözü hemen ve bol suyla yıkamaktır. Yıkama işlemi geciktirilmemeli, ardından acil olarak göz hekimine başvurulmalıdır.
Basit bir koruyucu gözlük; kornea çizilmesi, yabancı cisim batması, kimyasal yanık ve daha ağır göz travmalarına karşı etkili bir koruma sağlayabilir. Bu nedenle riskli işlerde “kısa süreli yapacağım” düşüncesiyle koruyucu gözlük ihmal edilmemelidir.
Hayır. Göz muayenesi yalnızca gözlük numarası ölçümü değildir. Kapsamlı bir göz muayenesinde göz yüzeyi, kornea, göz tansiyonu, lens, retina, makula ve optik sinir değerlendirilir. Bu değerlendirme birçok hastalığın erken dönemde saptanmasına yardımcı olabilir.
Çocuklarda göz muayenesi; göz tembelliği, şaşılık, kırma kusurları ve miyopi ilerlemesi açısından önemlidir. Erişkinlerde glokom, kuru göz, katarakt, retina hastalıkları ve sistemik hastalıkların göz bulguları açısından düzenli muayene gerekir.
Özellikle diyabet, hipertansiyon, ailede glokom öyküsü, yüksek miyopi, romatolojik hastalık, uzun süreli kortizon kullanımı veya geçirilmiş göz cerrahisi öyküsü olan kişilerde takip aralıkları kişiye özel belirlenmelidir.
Göz hastalıklarının bazıları sessiz ilerleyebilir. Bu nedenle yalnızca belirti olduğunda değil, risk durumuna göre belirlenen aralıklarla göz muayenesi yapılması görmeyi korumanın en etkili yollarından biridir.
Ani görme azalması, gözde şiddetli ağrı, ışık çakmaları, yeni başlayan yoğun uçuşmalar, görme alanında perde inmesi hissi, travma, kimyasal madde teması, kontakt lens kullanırken gelişen ağrılı kızarıklık, ani çift görme veya göz kapağı düşüklüğü acil değerlendirme gerektiren durumlardır.
Bu belirtiler basit bir yorgunluk veya geçici rahatsızlık gibi düşünülmemelidir. Örneğin yüksek miyopisi olan bir kişide ışık çakması ve perdelenme hissi retina yırtığı veya retina dekolmanı açısından uyarıcı olabilir. Kontakt lens kullanan bir kişide ağrı, kızarıklık ve ışığa hassasiyet kornea enfeksiyonunun erken bulgusu olabilir. Diyabetli bir hastada ani bulanık görme, retina kanaması veya makula ödemi ile ilişkili olabilir.
Gözde ağrı ve görme azalması birlikte olduğunda beklemek doğru değildir. Erken başvuru, birçok göz hastalığında tedavi başarısını belirleyen en önemli faktörlerden biridir.
Göz sağlığı, yalnızca bir sorun ortaya çıktığında değil, sorunlar ortaya çıkmadan önce korunmalıdır. Günlük alışkanlıkları doğru düzenlemek, düzenli göz muayenesini ihmal etmemek ve riskli belirtilerde gecikmeden göz hekimine başvurmak, yaşam boyu kaliteli görmenin en önemli adımlarıdır.
Gözleri ovuşturmamak, kontakt lensleri doğru kullanmak, UV korumalı güneş gözlüğü takmak, ekran molaları vermek, göz makyajını temizlemek, sigaradan uzak durmak, diyabet ve hipertansiyon gibi sistemik hastalıkları kontrol altında tutmak ve göz şikâyetlerini önemsemek uzun dönem görme sağlığı açısından büyük fark yaratır.
Görme, yaşam kalitesinin en temel unsurlarından biridir. Günlük alışkanlıklarımızı göz sağlığını koruyacak şekilde düzenlemek, hem bugün daha konforlu görmemizi sağlar hem de gelecekte ortaya çıkabilecek görme kayıplarını önlemeye yardımcı olur.
Detaylı bilgi, danışma veya randevu için hemen bizi arayabilirsiniz.
İletişim Bilgileri
PROF. DR. YONCA AYDIN AKOVAGöz Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı
